Γιατί ο κόσμος κινδυνεύει να ξεμείνει από λιβάνι

Μία από τις πιο οικείες φυτικές αρωματικές ουσίες εδώ και αιώνες, με κεντρικό ρόλο στη χριστιανική λατρεία αλλά και πολλές άλλες κοσμικές χρήσεις, κινδυνεύει με εξαφάνιση από τον πλανήτη.

Ο λόγος για το λιβάνι, την πολύτιμη αυτή αρωματική ρητίνη από το δέντρο Boswellia, γνωστή στον άνθρωπο από την αρχαιότητα.

Το λιβάνι ήταν ένα από τα δώρα που προσέφεραν οι τρεις Μάγοι στον μικρό Χριστό για να τιμήσουν τη Γέννησή Του. Τα άλλα δύο δώρα ήταν ο χρυσός και η σμύρνα.

Το λιβάνι χρησιμοποιείται για χιλιετίες στην ινδική και κινεζική ιατρική και είναι ένα από τα αρχαιότερα προϊόντα που διακινούνται στο παγκόσμιο εμπόριο.

Σήμερα έχει γίνει βασικό στοιχείο της «βιομηχανίας ευεξίας» με κέρδη που αγγίζουν τα 5,6 τρισεκατομμύρια δολάρια (4,76 τρισεκατομμύρια ευρώ) ενώ γίνεται βάση για τη δημιουργία ενός αρωματικού σύννεφου καπνού που χρησιμοποιείται για διαλογισμό και φαρμακευτική θεραπεία.

Μιλώντας με καλλιεργητές -ή ακριβέστερα- συλλέκτες του λιβανιού στη Σομαλιλάνδη, μια de facto ανεξάρτητη Δημοκρατία στην Αφρική που αποσχίστηκε από τη Σομαλία, το BBC αναδεικνύει έναν τεράστιο περιβαλλοντικό κίνδυνο.

Κάθε χρόνο ένας από τους συλλέκτες λιβανιού, ο Salad Muse, κατασκηνώνει για τρεις έως έξι μήνες σε μια σπηλιά, σε οικόπεδο που του ανήκει, με τα δέντρα Boswellia να φυτρώνουν πάνω της. Μετακινείται από δέντρο σε δέντρο, επιθεωρώντας τον φλοιό για παράσιτα, καθαρίζοντας από την άμμο και φροντίζοντας τα σπορόφυτα που φύτεψε νωρίτερα. Αλλά η μοίρα αυτών των δέντρων και ο βιοπορισμός των συλλεκτών λιβανιού, κρέμεται από μια κλωστή.

Το Κέρας της Αφρικής είναι ένας από τους βασικούς τόπους παραγωγής παγκοσμίως, μία ευρύτερη γεωγραφική περιοχή που περιλαμβάνει τη Σομαλιλάνδη, τη Σομαλία, την Αιθιοπία και το Σουδάν.

Σήμερα όμως, οι πολιτικές αναταραχές, οι πενιχρές πληρωμές στους αγρότες, η έλλειψη θεσμικού πλαισίου και η αυξανόμενη παγκόσμια ζήτηση ασκούν πίεση σε ορισμένους συλλέκτες σε αυτές τις χώρες να αξιοποιούν τα δέντρα επίπεδα που καθίστανται μη βιώσιμα.

Σκληρή εργασία και υπερβολική ζήτηση

Το περιζήτητο αγαθό προέρχεται από διάφορα υποείδη του δέντρου Boswellia, ενός ανθεκτικού δέντρου της ερήμου, που συχνά βρίσκεται προσκολλημένο σε γκρεμούς στα ξηρά υψίπεδα της Σομαλιλάνδης. Οι συλλέκτες ξύνουν ρητίνη από τον φλοιό των άγριων δέντρων Boswellia, εργαζόμενοι συχνά πολλές ώρες για ελάχιστη αμοιβή. Εκτίθενται επίσης σε μεσάζοντες που εκμεταλλεύονται τις συγκρούσεις στην περιοχή και την έλλειψη κυβερνητικής εποπτείας.

Όπως το νερό σημύδας και το σιρόπι σφενδάμου, έτσι και το λιβάνι συλλέγεται μέσω μιας διαδικασίας γνωστής ως «χτύπημα», όπου οι τομές που γίνονται στο φλοιό του δέντρου επιτρέπουν στη ρητίνη να διαρρεύσει. Μέσα σε αρκετές εβδομάδες ο χυμός μετατρέπεται σε στερεά «δάκρυα», τα οποία οι συλλέκτες στη συνέχεια «ξύνουν» από το δέντρο.

Το παραδοσιακό χτύπημα της ρητίνης γίνεται με φειδώ, με προσεκτικές τομές. Αλλά σήμερα, τα δέντρα Boswellia συχνά χτυπιούνται πολύ περισσότερο από όσο μπορούν να ανταπεξέλθουν, προκαλώντας μακροπρόθεσμη ζημιά στο πολύτιμο δέντρο. Σύμφωνα με μια έκθεση του 2022, μπορεί να χρειαστούν 10 χρόνια ή και περισσότερο για να ανακάμψει ένα δέντρο από τη ζημιά που προκλήθηκε από την υπερβολική συγκομιδή.

Πολλοί άλλοι παράγοντες επηρεάζουν επίσης τα δέντρα. Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει ήδη ορισμένες περιοχές. Τα κρούσματα ενός ξυλοφάγου σκαθαριού ήταν επίσης καταστροφικά.

Οι πληθυσμοί του B. papyrifera, της κύριας πηγής λιβανιού που βρίσκεται στην Αιθιοπία και το Σουδάν, τώρα καταρρέουν, σύμφωνα με μια μελέτη του Nature που δημοσιεύτηκε το 2019. Η μελέτη τονίζει ότι και άλλα είδη Boswellia αντιμετωπίζουν παρόμοιες απειλές (το εμπόριο λιβανιού εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα άγρια δέντρα παρά από την καλλιέργεια). Μέσα σε 20 χρόνια, η μελέτη προέβλεψε ότι η παραγωγή λιβανιού θα μειωθεί κατά το ήμισυ.

Κλιματική απειλή και ανάγκη για δεδομένα

Οι ερευνητές έχουν επίσης επισημάνει τη δυσκολία εξαγωγής δεδομένων από τα δέντρα στη Σομαλιλάνδη λόγω των κοινωνικών και πολιτικών εντάσεων.

Το λιβάνι «σίγουρα απειλείται», αν και υπάρχουν επαρκή δεδομένα μόνο για λίγα είδη, τονίζει η Anjanette DeCarlo, ιδρύτρια της πρωτοβουλίας «Save The Frankincense» και συν-συγγραφέας της έκθεσης του 2022 σχετικά με τις ζημιές στα δέντρα Boswellia από την υπερβολική συγκομιδή. Για πολλά είδη, ωστόσο, έχουν απομείνει πολλά μεμονωμένα δέντρα, σημειώνει η DeCarlo.

«Όλα εξαρτώνται από τις κύριες απειλές σε κάθε τοποθεσία, όπως η βόσκηση από καμήλες, η εκτεταμένη υλοτόμηση, τα ακραία καιρικά φαινόμενα (π.χ. ξαφνικές πλημμύρες) και η εξόρυξη», εξηγεί η επιστήμονας. Η φύτευση λιβανιού σε μεγαλύτερη κλίμακα, από τη Δυτική Αφρική μέχρι την Αιθιοπία, θα μπορούσε επίσης να βοηθήσει την κατάσταση, προσθέτει. «Θα μπορούσε να είναι μια καλή ώθηση. Θα αύξανε την πιθανότητα επιβίωσης του είδους και του λιβανιού μακροπρόθεσμα σε τρομερό βαθμό».

Ωστόσο, άλλοι έχουν επισημάνει ότι η αύξηση της καλλιέργειας θα μπορούσε να συνοδεύεται από κινδύνους, όπως η όξυνση των συγκρούσεων για τη γη ή το νερό.

Η εκμετάλλευση των συλλεκτών

Η πολιτική αναταραχή στη Σομαλία και τη Σομαλιλάνδη μπορεί να αφήσει τους συλλέκτες εκτεθειμένους σε συμβόλαια άμεσης παράδοσης, τύπου «αγορά τώρα, πληρωμή τώρα» που περιλαμβάνει εμπλοκή πολλών μεσαζόντων, σημειώνει ο Andy Thornton, ειδικός στην αγορά λιβανιού και διευθύνων σύμβουλος στην Silvan Ingredient Ecosystem, μια εταιρεία με αντικείμενο τη βιωσιμότητα και τη δικαιοσύνη στην εφοδιαστική αλυσίδα.

Μέχρι να φτάσει η ρητίνη στους δυτικούς προμηθευτές, μπορεί να πουληθεί έως και 60-100 δολάρια (51-85 ευρώ) ανά κιλό, προσθέτει, αλλά οι συλλέκτες στη Σομαλιλάνδη συνήθως λαμβάνουν μόνο 2-5 δολάρια (1,70-4,25 ευρώ) ανά κιλό, μόλις το 3% της τελικής τιμής πώλησης.

«Οι άνθρωποι που καθορίζουν την τιμή εξαγωγής είναι εκείνοι που έχουν αρκετά χρήματα για να μπορέσουν να συγκεντρώσουν τις αλυσίδες εφοδιασμού και στη συνέχεια να αναλάβουν τον κίνδυνο της μεταφοράς τους», υπογραμμίζει ο Thornton.

Το πιο πολύτιμο δέντρο

Από τα 24 είδη δέντρου Boswellia που εκτείνονται σε όλο τον κόσμο, τα δύο βασικά ιθαγενή είδη της Σομαλιλάνδης είναι ιδιαίτερα πολύτιμα για τις ιδιότητες και το άρωμά τους. Η ζήτηση για το Boswellia frereana, που προέρχεται από τη βόρεια Σομαλία και τη Σομαλιλάνδη, είναι τόσο ισχυρή που οι διεθνείς αγοραστές το έχουν ονομάσει «ο βασιλιάς του λιβανιού». Έχει καταστήσει το εμπόριο λιβανιού της Σομαλιλάνδης ένα από τα μεγαλύτερα παγκοσμίως, με εκτιμώμενες εξαγωγές τουλάχιστον 1.000 τόνων κάθε χρόνο.

Η υπερβολική συγκομιδή των δέντρων Boswellia συνήθως οφείλεται στην οικονομική πίεση, αναφέρει ο Thornton, αλλά επισημαίνει επίσης τις περιβαλλοντικές πιέσεις. «Όσο μεγαλύτερη είναι η πίεση από το κλίμα και τη λειψυδρία, τόσο λιγότερο βιώσιμη γίνεται η κτηνοτροφία. Έτσι, όταν οι τιμές μειώνονται αλλά το λιβάνι είναι το τελευταίο εισόδημα, οι συλλέκτες δεν έχουν άλλη επιλογή από το να κόψουν περισσότερα δέντρα», εξηγεί.

Η επιρροή της Εκκλησίας

Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι πρέπει να γίνει περισσότερη δουλειά για να ενθαρρυνθεί η ζήτηση για λιβάνι με βιώσιμους όρους παραγωγής μεταξύ εκείνων που αγοράζουν την αρωματική ουσία.

Συγκεκριμένα, η DeCarlo επισημαίνει ότι η Καθολική Εκκλησία θα μπορούσε να ασκήσει πιέσεις για να επηρεάσει θετικά την αγορά. Ενώ η Εκκλησία αντιπροσωπεύει μόνο το 5% του παγκόσμιου εμπορίου λιβανιού, υποστηρίζει ότι λίγοι θεσμοί ασκούν τη συμβολική και ηθική της επιρροή.

«Με κάνει σχεδόν λίγο να συγκινούμαι όταν φαντάζομαι τον Πάπα να κάνει μια δήλωση ή να λαμβάνει μια πρωτοβουλία λόγω του πόσο μεγάλο αντίκτυπο θα μπορούσε να έχει», λέει η DeCarlo.

«Αυτά τα δέντρα έχουν σημασία και οι άνθρωποι που κάνουν αυτή τη δουλειά, οι γυναίκες που σπάνε την πλάτη τους, κάθονται 12 ώρες την ημέρα διαλέγοντας αυτές τις ρητίνες, όλοι έχουν σημασία», δηλώνει.